terug (Nederlands)

back (English)

David Hiez; Bruno Villalba (éds), La désobéissance civile. Approches politique et juridique, Presses universitaires de Septentrion, Villeneuve d’Ascq, 2008 ; 198 blz.

 

De discussie over burgerlijke ongehoorzaamheid in Frankrijk

In Nederland is er nauwelijks sprake van een discussie en van publicaties over burgerlijke ongehoorzaamheid. Alleen als er eens een incident is, zoals de “affaire Duyvendak” komt het thema even in de belangstelling. Anders is het in Frankrijk, waar, mede door de acties tegen genetisch gemanipuleerde gewassen, het onderwerp sinds enige jaren volop in de belangstelling staat. Men denke bv. aan het boek van Bové en Luneau, dat ik eerder in Geweldloze Kracht besproken heb. In dit verband moet men de bundel onder de redactie van Hiez en Villalba zien die recentelijk is verschenen en een aantal meest juridische en politieke getinte artikelen met betrekking tot burgerlijke ongehoorzaamheid bevat. Deze vallen uiteen in een aantal algemene, meer theoretische artikelen en die waarin meer praktische onderwerpen aan de orde komen.

De theoretische artikelen betreffen vooral de juridische kant van burgerlijke ongehoorzaamheid. Hoe men een actie op het gebied van burgerlijke ongehoorzaamheid het beste kan aanpakken, rekening houdend met de typische kenmerken ervan, komt hier noch in de praktisch gerichte artikelen aan de orde. Sociologische aspecten krijgen slechts in één artikel aandacht. Deze beperking is jammer, omdat het vanuit het gezichtspunt van burgerlijke ongehoorzaamheid juist de juridische zijde is die in het algemeen toch al de meeste aandacht krijgt. Hierdoor heeft het boek, na alles wat er al gezegd is op dit gebied, eerder een inleidend dan een vernieuwend karakter. Of dit ook de bedoeling van de samenstellers was, is me niet duidelijk. In Nederland zitten we natuurlijk in de gelukkige situatie dat Schuyt al vele jaren geleden een aantal duidelijke criteria voor de toepassing van burgerlijke ongehoorzaamheid heeft opgesteld. In deze zin was Schuyt dan ook John Rawls vooruit, die in zijn Een theorie van rechtvaardigheid uitgebreid op burgerlijke ongehoorzaamheid is ingegaan en die ook veelvuldig in de onderhavige bundel wordt aangehaald. Aan de andere kant maakt het inleidende karakter van vooral het eerste deel dit boek toch ook weer waardevol, want dit, een recente inleiding, is wat in het Nederlandse taalgebied ontbreekt. Het is daarom jammer dat veel Nederlanders het Frans niet of onvoldoende beheersen om van dit boek kennis te nemen.

In de theoretisch gerichte artikelen komen alle belangrijke juridische vraagstukken van burgerlijke ongehoorzaamheid beknopt aan de orde. Uiteraard is er een overzicht van de opkomst van de idee. Er worden regels gegeven wanneer er sprake is van burgerlijke ongehoorzaamheid en niet van een gewone wetsovertreding, de plaats is van het geweten komt in een artikel aan de orde en er wordt ingegaan op het rechtsbegrip vanuit het perspectief van de pleger van burgerlijke ongehoorzaamheid. Eén artikel laat de juridische benadering varen en is eerder sociologisch. Het bespreekt een aantal factoren waarin burgerlijk ongehoorzame acties, die vaak zo verschillen naar context, deelnemers en doel, juist overeenkomen.

De praktisch gerichte artikelen behandelen vooral typisch Franse onderwerpen. Ze gaan over zaken die vooral in Frankrijk spelen of speelden of van belang zijn. Dit maakt ze echter voor een Nederlandse lezer niet minder interessant. Dit geldt bijvoorbeeld voor een vergelijking tussen de Amerikaanse en de Franse jurisprudentie in het (anti-)abortusdebat. Natuurlijk wordt er ingegaan op de rol en betekenis van burgerlijke ongehoorzaamheid bij acties tegen genetische gemanipuleerde gewassen. In één artikel gaat het om burgerlijke ongehoorzaamheid als politiek en met name al dan niet democratisch middel. In een ander worden de acties in Frankrijk tegen genetisch gemanipuleerde gewassen vergeleken met die in Groot-Brittannië. Verder vindt men artikelen over extreem rechts en ongehoorzaamheid aan de overheid en over burgerlijke ongehoorzaamheid en de antiglobaliseringsbeweging in Frankrijk.

Samenvattend kunnen we zeggen dat het boek van Hiez en Villalba weliswaar geen diepgaande en baanbrekende beschouwingen biedt, maar dat het een goede inleiding geeft op de problematiek van de burgerlijke ongehoorzaamheid en laat zien wat voor zaken hierbij spelen. Daarbij is het in een voor een Nederlander goed leesbaar en in niet te moeilijk Frans geschreven.

 

Literatuur

Bové, José; Gilles Luneau, Pour la désobéissance civique, Éditions la Découverte, Parijs, 2004

Rawls, John, Een theorie van rechtvaardigheid, Lemniscaat, Rotterdam, 2006

Schuyt, C.J.M., Recht, orde en burgerlijke ongehoorzaamheid, Universitaire Pers Rotterdam, Rotterdam, 1972

terug (Nederlands)

back (English)