terug

Étienne de La Boétie (+ 1550): "Hoe laten we ons door een tiran onderdrukken?"

Henk bij de Weg

Étienne de La Boétie (1530-1563) is in vredeskringen weinig bekend. Ten onrechte. Deze jong gestorven Franse jurist, die in de filosofie en literatuur vooral naam heeft gemaakt door zijn vriendschap met Michel de Montaigne (1533-1592), schreef - nog nauwelijks volwassen - het boekje Verhandeling over de Vrijwillige Slavernij over de mechanismen van onderdrukking door een tiran. Meer dan vier eeuwen later wordt het nog steeds herdrukt. Het heeft grote invloed uitgeoefend op de grondleggers van de moderne opvattingen over burgerlijke ongehoorzaamheid.

Nog steeds actueel

In de 19e eeuw is dit werk herontdekt en niet meer in de vergetelheid geraakt. Het wordt nog altijd bestudeerd en dat niet louter vanwege de historische betekenis ervan maar juist omdat het ook nu nog niet aan actualiteit heeft verloren. De idee dat macht uiteindelijk op gehoorzaamheid berust en dus in laatste instantie van onderen komt en niet van boven doet nog steeds opgeld. Ook al is het waar, zoals La Boétie heeft laten zien, dat gehoorzaamheid vaak wordt afgedwongen door geweld of manipulatie en dat er voordelen verbonden zijn aan gehoorzaamheid, waardoor velen belang hebben bij een bestaande machtsstructuur. En ook al verdwijnt de idee van vrijheid zelfs niet na langdurige onderdrukking, het blijkt toch niet gemakkelijk deze vrijheid daadwerkelijk terug te winnen, als eenmaal het besef is doorgedrongen dat vrijheid in jezelf zit.

Een van de belangrijkste hedendaagse auteurs die heeft laten zien hoe het mogelijk is zich op geweldloze wijze van individuele of staatstirannie en onderdrukking te bevrijden en die zich beroept op La Boétie is de Amerikaanse onderzoeker en vredesactivist Gene Sharp. In zijn uitgebreide werk geeft Sharp niet alleen 198 methoden van geweldloze actie, maar laat hij tevens aan de hand van voorbeelden zien, hoe deze in de praktijk functioneren. Bij veel methoden en hun voorbeelden gaat het om kleinschalige actie, maar dat door het opzeggen van gehoorzaamheid en het uitgekiend voeren van geweldloze actie ook ongewenste dictatoriale regiems verdreven kunnen worden en tirannen ten val kunnen worden gebracht, heeft niet alleen een charismatische leider als Gandhi destijds laten zien, maar blijkt ook uit de massale volksbewegingen die de laatste jaren overal op de wereld hebben plaatsgevonden, zoals in de Filippijnen, of onlangs in Servië, de Oekraïne en Georgië. Hoewel de leiders van dergelijke bewegingen theoretisch vaak goed onderlegd zijn, zullen weinig deelnemers beseffen, dat ze gebruik maken van een idee dat al in de 16e eeuw door een Fransman geformuleerd werd: Étienne de La Boétie.

Een uitgebreid artikel over het leven, werk en invloed van Étienne de La Boétie, zijn Verhandeling en de invloed van dit werk is te vinden op www.geweldloosactief.nl  en op mijn website:  http://www.bijdeweg.nl/Étienne_de_La_Boétie.htm .
Op mijn website zijn verder onder meer artikelen over Gene Sharp en over geweldloosheid te vinden:
www.bijdeweg.nl .

Boétie, Étienne de la, De vrijwillige slavernij, Onze Tijd / In de Knipscheer, Haarlem, 2001. Er staat ook een oudere vertaling van dit werk met een inleiding van Bart de Ligt op Internet op: http://www.athene.antenna.nl/MEDIATHEEK/BOETIE-1.html

terug