terug naar de inleiding  

terug naar de homepage

Eerste Wereldoorlog - Foto's van het Westfront

Vesting Antwerpen


Vanaf het midden van de 19e eeuw tot aan het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog werd er rondom Antwerpen een ring van forten aangelegd die de stad bij oorlog
moest beschermen tegen bombardementen en bezetting. Nadat de Duitsers bij hun inval in augustus 1914 de fortenlinie van Luik hadden doorbroken, trok het Belgische
leger zich terug op de Vesting Antwerpen. Op 10 oktober bleek ook deze positie uiteindelijk onhoudbaar en trok het Belgische leger zich terug achter de IJzer. Toen de
Duitsers Antwerpen hadden ingenomen, wilden ze hun positie van hun kant beschermen tegen een geallieerde aanval. Hiertoe werden een groot aantal bunkers rondom
de stad gebouwd. Deze bunkerlinie is echter nooit gebruikt, omdat in 1918 de wapenstilstand van kracht werd net voordat de geallieerde troepen deze hadden bereikt.
Onderstaande foto's geven een beeld van zowel de Belgische forten als van de Duitse bunkers en bunkerlinie.
–.–.–.–.–.–.–.–.–.–.–.–.–.–.–
De buitenste fortengordel van Antwerpen


Het Fort van Haasdonk (zie boven) behoorde tot de buitenste verdedigingsring van Antwerpen. Het fort  is tussen 1908 en 1913 gebouwd, het is geheel
van beton en het is trapeziumvormig. Bij het begin van de Eerste Wereldoorlog was het nog nauwelijks bewapend. Het kon in oorlogstijd ongeveer 330
man bergen. Door de uitschakeling van forten in de omgeving, waarop de Duitse aanval zich concentreerde, gevolgd door de inname van de Vesting
Antwerpen, is het fort niet feitelijk in actie geweest.



Het Fort van Steendorp (zie foto's boven) heette oorspronkel Fort Rupelmonde. Het is tussen 1882 en 1892 gebouwd en kreeg in 1909 zijn huidige naam (ook kortweg Fort Steendorp). Het is
het laatste fort in Belgi๋ dat geheel met baksteen is gebouwd. Het  werd bovendien voorzien van droge grachten, wat in de Lage Landen uitzonderlijk is. In 1906 werd het fort met beton versterkt
en in 1913 werd opnieuw met aanpassingen begonnen. Deze werden door het uitbreken van de oorlog echter nooit voltooid. De vroeger droge grachten staan nu vol water, zoals de foto's laten
zien. Ook is het fort nu bijna geheel overwoekerd en is het een uniek natuurgebied geworden. Evenals bij Fort van Haasdonk werd ook bij het Fort van Steendorp tijdens de Eerste Wereldoorlog
niet gevochten. Toen het Belgische leger op 10 oktober 1914 de Vesting Antwerpen opgaf, werden wapens en munitie opgeblazen, waardoor het fort zwaar beschadigd werd. De foto's geven een
impressie van het Fort van Steendonk in zijn huidige staat. De foto linksboven toont de ingang van het fort.

De bouw van Fort Liezele in Puurs wordt in 1908 begonnen, evenals die van het Fort van Haasdonk (zie boven). In 1914 is het min of meer klaar. Bij de inval van de Duitsers in Belgi๋ op 4 augustus
1914 worden nog snel een aantal extra verdedigingsmaatregelen genomen zoals het platbranden van de omgeving om een vrij zicht te verkrijgen. Begin september, als de Duitsers Antwerpen aanvallen,
wordt het fort een aantal malen met veldartillerie beschoten. Als dan begin oktober het Belgische leger zich achter de IJzer-linie terugtrekt, blijft commandant Fi้vez niets anders over dan het fort over te
geven (10 oktober 1914). Daarna wordt Fort Liezele deel van de Duitse verdedigingslinie van Antwerpen en wordt het met een aantal betonnen bunkers versterkt. Na WO 1 blijft het zijn militaire functie
behouden maar tijdens de Duitse inval in 1940 vinden er geen gevechten plaats. Na 1945 wordt het ontmanteld en veranderd in een museum.
Op de bovenste drie foto's zien we de ingang van Fort Liezele met de verdedigingsgracht. De foto linksonder toont een plaquette bij de ingang die vermeldt dat op 11 maart 1921 de "Krijgsraad van
  Brabant [heeft] geoordeeld 'dat het gedrag, het beleid, de werkzaamheid en de krachtdadige houding van den bevelhebber  Fi้vez steeds voor allen een voorbeeld  is geweest, dat hij daarover dient
gelukgewenscht' ". De foto midden onder laat een stuk beton met een gat erin zien dat uit de Schans Letterheide afkomstig is. Het bord vermeldt dat op 8 oktober 1914 bij een beschieting om de Duitse
inname van de schans te verhinderen een granaat in de muur ervan bleef steken en explodeerde. Bij de beschieting vielen aan Duitse kant een dode en twee gewonden. Op de foto rechtsonder zien we
drie van de door de Duitsers gebouwde bunkers.

Fort Breendonk bij Willebroek op de foto's links en rechts is vooral
bekend en berucht, doordat het tijdens de Tweede Wereldoorlog
door de Duitse bezetter gebruikt werd als gevangenenkamp en door-
gangskamp. Evenals de andere forten op deze pagina werd het echter
oorspronkelijk gebouwd als onderdeel van de verdedigingsgordel
 rond Antwerpen. De bouw was tussen 1909 en 1914. Het fort werd
op 8 oktober aan de Duitsers overgegeven zonder dat het een rol van
betekenis in de strijd had gespeeld. Wel was het zwaar beschoten,
waarbij commandant Weijns omkwam. De schade van de beschie-
ting werd door de Duitsers slechts gedeeltelijk hersteld en is nog
steeds te zien. Ook hier hebben de Duitsers in de buurt enkele bun-
kers gebouwd. In het interbellum werd het fort nauwelijks gebruikt.
In 1947 werd het tot Nationaal Gedenkteken verklaard.


De binnenste fortengordel van Antwerpen


1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13
Fort 4 te Mortsel is een van de acht forten die behoorde tot de Brialmontgordel. Deze fortengordel werd vanaf omstreeks 1860 aangelegd en moest de Vesting Antwerpen in geval van oorlog
als laatste nationaal toevluchtsoord beschermen. Door nieuwe militaire ontwikkelingen was dit idee echter al snel na de aanleg van de gordel verouderd. Fort 4 werd van 1860-1865 gebouwd
volgens hetzelfde plan als de andere forten. Het heeft een trapeziumvormig grondplan en een oppervlakte van 35 hectare. De gracht is 40-50 m breed. Het was gebouwd uit baksteen. Later
werden in verband met de ontwikkeling van de wapens een pantserkoepel toegevoegd en werd het baksteen met beton versterkt. Na de Duitse inval in 1914 verbleef de koninklijke familie
een tijdje in het fort. Op 3 oktober van dat jaar werd Fort 4, samen met de Forten 3 en 5 beschoten. Een batterij van het fort kreeg een voltreffer, waarop het garnizoen het fort verliet en de
bezetting overgenomen werd door de Britten. De nacht daarop werd de fortengordel echter opgegeven en werd Fort 4 verlaten. In 1924 verloor het definitief zijn verdedigende functie en werd
het onder meer als militair depot gebruikt. In 2000 werd Fort 4 eigendom van de Stad Mortsel en sindsdien wordt het beheerd als historisch erfgoed en heeft het een recreatieve functie.
De foto's hierboven laten zien hoe ruim het fort was opgezet. Foto 1 toont de ingang aan de achterkant (naar Antwerpen gericht). Dan komt een droge gracht (2) en dan de toegang tot het
hoofdgebouw (3). Foto's 9-11 laten zien hoe ruim het fort van binnen wel was. Via de opgang van foto 8 komt je van het hoofdgebouw op het terreplein (12). Rechts op foto 12 zien we de
achterkant van de caponni่re, de vooruitstekende punt van het fort die naar de vijand gericht is. Foto 13 toont een kanonbunker aan het terreplein. Verder enige impressies van droge grach-
ten en binnenplaatsen met aanliggende gebouwen. Let op de bolle muur op foto 6 en op de holle muur aan de korte zijde op foto 7. Deze maken dat inslaande kogels niet rechtstreeks konden
terugkaatsen.



–.–.–.–.–.–.–.–.–.–.–.–.–.–.–
De Duitse bunkerlinie


Vanuit het oogpunt van de verdediging van de Antwerpen tegen een geallieerde aanval bevond zich in de oorspronkelijke linie van de Vesting tussen Vrasene en Haasdonk
een groot gat. Dit  werd opgevuld door daar bunkers te bouwen. Deze bunkers waren van diverse typen.  De bunkers werden in 1917 gebouwd, in totaal 216 stuks. Een
groot aantal hiervan is nog over,. De foto hierboven, genomen ten westen van Haasdonk, laat zien wat men zich bij een dergelijke linie moet voorstellen. De foto's hieronder
laten diverse andere bunkers in de buurt van Haasdonk zien.


Er werden diverse typen bunkers gebouwd, al naargelang hun functie. Zo zijn de bunkers in de foto linksboven (eerste rij)
en tweede rij midden en rechts kleine troepenbunkers. Ze konden negen man herbergen. De foto links toont een grote troe-
penbunker voor twee keer negen man. Deze kon ook als commandobunker gebruikt worden. Andere typen bunkers zijn in-
fantieriewaarnemingsbunkers voor het doen van waarnemingen en het leiden en co๕rdineren van infanterievuur (foto rechts-
boven eerste rij), zware mitrailleurbunkers en telefoonbunkers waarin een telefooncentrale voor verbinding met de troepen
was ondergebracht (foto middelste rij, links).

–.–.–.–.–.–.–.–.–.–.–.–.–.–.–
De loopgraven in het Mastenbos te Kapellen

Om een geallieerde aanval via het neutrale Nederland te kunnen afslaan werd ten noorden van de stad Antwerpen door het Duitse leger in Belgi๋ een verdedigingslinie aangelegd. De linie bestond eerst
slechts uit een aantal forten maar deze werden daarna volgens de laatste idee๋n van die tijd door een aaneengesloten linie van loopgraven met daarin ingegraven militaire veldwerken verbonden. Bij deze
veldwerken moet men denken aan kleine bunkers, draadversperringen, batterijstellingen e.d. De aanleg van de loopgraven enz. vond in 1917 plaats. De 52 km lange linie was goed gecamoufleerd en liep
ongeveer vanaf de Schelde bij Brasschaat oostwaarts. De verdedigingswerken zijn nooit gebruikt, omdat er nooit een aanval vanuit Nederland heeft plaatsgevonden.
Na de Eerste Wereldoorlog is de linie in vergetelheid geraakt, hoewel die bij de plaatselijke bevolking uiteraard wel bekend was. Wel is er in de jaren 1930 een antitankgracht met de bijbehorende ver-
dedigingswerken aangelegd; mogelijk hebben ook de Duitsers tijdens WO2 nog het een en ander daaraan toegevoegd. In 2007 is de linie herontdekt na de vondst van een groot aantal luchtfoto's. Deze
  werden begin 1918 door het Duitse leger gemaakt om de linie in kaart te brengen en zo nodig te verbeteren. De vondst heeft ertoe geleid dat een deel van de linie in oude staat hersteld is en toegankelijk
is gemaakt voor het publiek en wel het stuk in het Mastenbos bij Kapellen. Er is een wandelpad aangelegd en een viertal bunkers zijn te bezichtigen. Ook zijn er informatiepanelen neergezet en is er een
parkeerplaats gemaakt. De linie is de best bewaarde loopgravenlinie in Belgi๋, vooral juist het deel in het Mastenbos.


1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13
De foto's in deze sectie geven een indruk van de loopgraven en veldwerken langs het Loopgravenpad in het Mastenbos bij Kapellen. Het wandelpad is
anderhalve kilometer lang en begint bij de parkeerplaats aan de Kalmthoutsesteenweg. Op foto 1, waar de wandeling begint, zien we op de achtergrond
de loopgravenlinie. Foto 2 toont een daar geplaatst monument. De commandopost van foto 3 bevindt zich iets achter de loopgravenlinie. Verder zien we
  diverse andere soorten bunkers die zich wel direct in de linie bevinden en daarin zijn ingegraven, zoals troepenbunkers die dienden als onderkomen voo
  de manschappen (foto's 5, 8 en 10) en een kanononsbunker (foto's 11 en 12).


Ook aan de overkant van de Kalmthoutsesteenweg, gezien vanuit
de parkeerplaats, bevinden zich Duitse loopgraven en bunkers. Ze
zijn echter niet gerestaureerd of blootgelegd. Wel is er een wandel-
route aangegeven. Bijgaande foto's geven een indruk. Op de foto
linksboven zien we op de achtergrond de loopgravenlinie. De vlakte
op de voorgrond is ontstaan door afgraving van de grond die werd
gebruikt voor de aanleg van de linie. Bij nat weer blijft hier water
staan, wat uiteraard bijdroeg aan de verdedigbaarheid van de linie.
Verder zien we op de foto's ingegraven bunkers en op de foto hier
rechts een vervallen loopgraaf.

–.–.–.–.–.–.–.–.–.–.–.–.–.–.–
De stad Antwerpen

In het Stadspark van Antwerpen zijn twee monumenten die naar de Eerste Wereldoorlog verwijzen.
Hierboven zien we dat voor de Belgische gevallenen uit WO1. Linksboven zien we het hele monu-
ment. Bovenop staat een ruiterstandbeeld van Koning Albert I. De beeldengroep links op het monu-
ment (foto rechtsboven) bestaat uit twee staande figuren en vijf min of meer liggende soldaten die ge-
vallen of gewond zijn. De foto eronder toont de groep rechts op het monument. Deze bestaat uit een
liggende dode oudere man met baard en naakt bovenlichaam omringd door twee treurende volwas-
sen vrouwen en een angstig kijkend kind. Het monument is ontworpen door Edward Deckers en is
ingehuldigd op 21 april 1930. Oorspronkelijk stond het voor de Nationale Bank aan de Frankrijk-
lei. Begin jaren 1950 is het naar zijn huidige locatie gebracht. Elders in het Stadspark staat het Mo-
nument voor de gesneuvelden van het 5e, 15e en 25e Linieregiment en  het 5e Vestingtegiment (foto
links). Het is een ontwerp van Raoul Lambeau. Oorspronkelijk stond het bij de Sint-Joriskazerne
en later bij de Luchtbalkazerne. In 1979 werd het monument in het Stadspark geplaatst. Links van
de soldaat staat een tekst (in het Frans en Nederlands): Aan de helden als dapperen gevallen voor
de verdediging der haardsteden en de eer van het Belgisch volk. Beide monumenten zijn later aange-
past om ook de gevallenen uit de Tweede Wereldoorlog te herherdenken.

In de Rodestraat tegen een zijmuur van de Nijverheidsschool bevindt zich
een bijzonder oorlogsmonument: Het monument voor de personeelsleden
van de Minerva Motors fabriek die in WO1 gevallen zijn. Het is daarom
bijzonder omdat het zowat het enige in Antwerpen is dat nog naar de des-
tijds beroemde autofabriek verwijst. Het monument is in 1920 gemaakt
door Pierre De Soete. Het werd aangebracht tegen een muur van de Mi-
nervafabriek in de Karel Oomsstraat. Na het faillissement van de fabriek
werd het in 1939 op voorstel van de curator naar de huidige locatie ver-
plaatst. Centraal in het monument is een afbeelding van de godin Minerva,
zoals die destijds op de grille van de Minerva-auto's prijkte. Op het onder-
ste deel van het monument staan een tekst en de namen van de omgeko-
men personeelsleden. De tekst luidt: "Minerva Motors N.V. aan de leden
van haar personeel die hun leven veil hadden voor het recht en voor de
verdediging van het vaderland".


Aan de Tavernierkaai tussen het gebouw voor het loodswezen en de Schelde staat
het monument voor de zeelieden gesneuveld in de Eerste Wereldoorlog. Later is het
ook aangepast voor de in WO2 omgekomen zeelieden. Het monument is door de
beeldhouwer Simon Goossens ontworpen en gegoten door de firma Ed. Lesetre et
Cie / Fondeur Bruxelles. Goossens kreeg de opdracht door het winnen van de wed-
strijd die hiertoe door de gemeenteraad was uitgeschreven. Het monument is op 28
september 1930 opgericht. Het bestaat uit een hardstenen basis die aan de Schelde-
kant de vorm heeft van een scheepsboeg. De hierop opgerichte hardstenen pyloon
bevat basreli๋fs van een roer en een telegraaf als verwijzing naar het zeemansleven.
Voor de pyloon staat een zeeman die uitkijkt over de Schelde. Aan de achterkant is
een bronzen reli๋f van zeelieden die door het volk gehuldigd worden. Bovenop de
pyloon staat een roodbeglaasde lantaarn. De boeg draagt het opschrift (in het Frans
en Nederlands) "Aan de zeelieden gesneuveld voor Belgi๋". Op de pyloon staat in
twee talen "Hulde aan de zeelieden voor Belgi๋ gesneuveld gedurende den oorlog".


Op het Centraal Station (Middenstatie) van Antwerpen
bij de ingang Keyserlei bevinden zich links en rechts twee
gedenkplaten. Ze bevatten de namen van het tijdens de
Eerste Wereldoorlog omgekomen spoorwegpersoneel.

–.–.–.–.–.–.–.–.–.–.–.–.–.–.–


Links naar mijn andere foto's van de Eerste Wereldoorlog:

Het Westfront

Het Oostfront

Het Italiaanse Front

Buiten de fronten

 

terug naar de inleiding

terug naar de homepage