terug naar de Inleiding WO 1

terug naar de homepage

terug naar de Inleiding Buiten de Fronten

Buiten de Fronten - Duitsland

De Eerste Wereldoorlog speelde zich geheel buiten het grondgebied van de huidige Bondsrepubliek Duitsland af. Toch is
  hier veel te vinden dat naar deze oorlog verwijst en eraan herinnert. Veelal gaat het om monumenten die de lokale gevalle-
nen
herdenken. Soms gaat het om andere monumenten, om militaire begraafplaatsen of om plaatsen, gebouwen, e.d. die
op enigerlei wijze verband houden met de oorlog. Op deze pagina treft men een selectie aan van dergelijke monumenten,
gedenktekens en verder alles wat met deze oorlog te maken heeft. Opvallend is dat anders dan bijvoorbeeld in
België en
  Frankrijk de herdenkingsmomumenten meestal niet op een centrale plaats staan, zoals voor het gemeentehuis. Gewoonlijk
vindt men ze bij kerken, burgerlijke begraafplaatsen en in parken en plantsoenen. Ongetwijfeld hangt dit daarmee samen
dat Duitsland de oorlog verloren had. Net als in andere landen zijn aan de monumenten voor de gevallenen later vaak de
namen van de gesneuvelden in de Tweede Wereldoorlog toegevoegd.

1) De Duitse Oorlogsbegraafplaats in Lübeck

Aan de Travemünder Allee in Lübeck bevindt zich een zeer groot oorlogskerkhof. Het heeft een oppervlakte van zo'n 50.000 m2 en er zijn
graven uit zowel de Eerste als de Tweede Wereldoorlog. Het bijzondere van dit kerkhof is dat de soldaten er niet alleen in gemeenschappe-
lijke grafvelden liggen voor beide oorlogen afzonderlijk, maar dat er op de als een park aangelegde begraafplaats ook een groot aantal indivi-
duele graven zijn met vaak bijzondere gedenkstenen. Ook staan er gedenkstenen voor leden van bepaalde organisaties of beoefenaars van
bepaalde beroepen, zoals brandweerlieden en spoorwegmensen. De begraafplaats is een idee van de tuinbouwinspecteur Harry Maasz en
  werd in januari 1915 door de senaat goedgekeurd. Maasz heeft de begraafplaats ook ontworpen. Het is een heuvelachtig park met beuken,
eiken, taxus en rhododendrons afgewisseld met plantsoenen. Er bevinden zich ruim 1800 graven en zo'n 500 individuele monumenten. De
begraafplaats werd op 6 juni 1915 geopend. In de Tweede Wereldoorlog werd deze uitgebreid. Er zijn drie algemene monumenten voor
de gevallen soldaten: Twee voor de Eerste Wereldoorlog en één voor WO2. Hieronder zien we eerst de twee  algemene monumenten voor
WO1, daarna foto's van de grafvelden van WO1 en vervolgens een kleine selectie van bijzondere monumenten en graven.

Linksboven zien we het monument "Helm af voor het gebed". Het is een monument voor het Infanterieregiment "Lübeck" (het 3e Hanseatische Regiment) Nr. 162 en het fungeert als centraal monument voor de sectie
Eerste Wereldoorlog van deze begraafplaats. Op 29 juli 1919 werd door de senaat van Lübeck tot de oprichting van het monument besloten en op 27 juli 1924 werd het vanwege de toen heersende onrust in stilte ont-
huld. De feestelijke inwijding vond pas op 25 mei 1925 plaats. Het monument is van de hand van Richard Emil Kuõhl en gemaakt van schelpkalk. Het stelt een soldaat voor die bidt bij het graf van zijn gevallen kamera-
den. Het gedenkt de 85 officieren en 1755 soldaten van het regiment die in WO1 gevallen zijn (zie foto midden). Rondom op de sokkel staat de tekst (vertaald) "Ik had een kameraad. Een betere vind je niet". Het zijn
de beginregels van het gedicht "De goede kameraad" van Ludwig Uhland (uit 1809). De onderbouw van het monument en de muur in de vorm van een halve cirkel erachter zijn ontworpen door de stadsbouwkundige
Friedrich Wilhelm Virck en de architect Max Meyer. Hierop staan de slagvelden aangegeven waar het regiment tijdens de oorlog is ingezet.
Rechtsboven zien we het monument "Stervende Krijger". Dit monument uit 1919 is opgericht door de weduwe van Hans Hermann Küstermann, die in 1915 in Priesterwald nabij Pont-à-Mousson in Lotharingen gevallen
Het is gemaakt door de beeldhouwer Fritz Behn, zwager van Küstermann. Het materiaal was oorspronkelijk witte schelpkalk. Het monument staat op het tweede veld van de WO1 sectie van de begraafplaats. Naast een
verwijzing naar Küstermann bevat het monument de tekst "Hij die mij het liefste was voor hem zij het een groet der liefde, voor allen die vielen zoals hij een gedenkteken als smartelijke dank".

Sta je met de rug naar het monument "Helm af voor het gebed", dan zie je voor je een lange zichtlijn. Op enkele plaatsen is deze zichtlijn breder en liggen er grasvelden met rondom een pad. Links en rechts van dit pad liggen de graven van de gesneuvelde soldaten. De graven worden afgedekt door ingegraven plat liggende grafstenen.
De foto's op de eerste rij hierboven geven een beeld van de grasvelden. Langs het pad zijn de grafstenen te zien. De foto's links en rechts laten twee exemplaren hiervan zien. Op de foto rechtsboven zien we opnieuw het monument van de "Stervende Krijger" met in de verte nog net het monument "Helm af voor het gebed".

Hieronder volgt een kleine selectie van individuele grafmonumenten en bijzondere herdenkingsmonumenten op de oorlogsbegraafplaats in Lübeck

Individueel graf van Dr. Wolfgang Frank, geboren op
27 maart 1876 en gesneuveld
op 31 oktober 1914 bij
de stormloop op Le Quesnoy (tussen Maubeuge en
Lille in Noord-Frankrijk). De steen draagt het op-
  schrift (vertaald):
"Geen schoner dood is er op de wereld".

Linksboven het monument voor de gevallen leden van het Lübecker Mannenkoor, in het midden het monument voor de Gãrtnerschaft
en rechtsboven een individueel monument van ouders en hun (schhoon-)kinderen voor hun gesneuvelde zoon, broer en zwager.

Vanaf de ingang aan de Sandberg loopt een laan met links en rechts talloze monumenten (foto linksboven). Een van deze monumenten is dat voor het 215e Reserve Infan-
terie Regiment (zie foto middenboven). Het is onthuld op 27 mei 1923 op een bijeenkomst van de 46e Reserve Divisie, waartoe het regiment behoorde. Gaan we verder
en dan naar links, dan komen we op een veld met veel graven. Hier staat ook het monument van de foto rechts voor de gevallenen van de Stedelijke Dienst Openbare Wer-
ken (Bauamt). Het werd op 17 september 1922 onthuld. Het is een ontwerp van
de stadsbouwkundige Friedrich Wilhelm Virck en uitgevoer door de firma Rechtglaub. De
ornamenten (waarvan we hier op de foto duidelijk een stalen helm kunnen zien) zijn gemaakt door de beeldhouwer Emil Kõhne.Op de achtergrond zien we graven uit de
Tweede Wereldoorlog.

In het park van de begraafplaats bevinden zich een groot aantal individuele graven met hun graf-  monumenten en tevens monu- menten van instellingen om hun doden te gedenken, meest voor WO1 maar ook voor WO2. Vaak zijn de opschriften niet meer leesbaar. Bijstaande foto's laten een kleine selectie van de WO1-monumenten zien.


-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-

2) Overige monumenten



Links het monument voor de gevallenen uit de Eerste Wereldoorlog in Darlingerode in de Harz (Sachsen-Anhalt). Rechts het monument voor de tien gevallenen uit de gemeente Altenrode  (Altenrode is nu met Darlingerode samen gevoegd).

Het monument voor de gevallenen uit de Eerste en Tweede Wereldoorlog in Eyserfey in de Eifel.


Bord ter herdenking van gevallen soldaten uit de Eerste Wereldoorlog in
de Evangelisch-Lutherse Sankt-Christophorus-Kirche in Friedrichstadt (Sleeswijk-Holstein).


Het monument voor de gevallen soldaten uit de Eerste Wereldoorlog in Bad Pyrmont (Nedersaksen). Op de achtergrond het monument voor de Tweede Wereldoorlog.
In Kaiserwerth bij Düsseldorf in Noordrijn-Westfalen bevindt zich in de muur van een café aan de An St. Swidbert een gevelsteen ter herdenking van drie in de Eerste Wereldoorlog gesneuvelde soldaten.
Boven: Kommern in de Eifel: Monument voor de gevallenen uit beide wereldoorlogen.
Foto's boven en rechtsboven: Monument voor de gevallen soldaten uit
WO I bij de St. Severinus kerk in Kommern in de Eifel.
Foto links: Monument in Krefeld (Noordrijn-Westfalen) voor het 2e West-
faalse Huzarenregiment No.11, het Reserve Huzarenregiment No.8, het 2e
Mobiele Landwehrescadron van het VIe Legercorps en het 4e Mobiele
Landstormescadron van het VIIe Legercorps. Het monument is in 1927-29
tot stand gekomen onder leiding van generaal-majoor Freiherr Von Gill-
haussen (overleden op 3-9-1928), commandant van eerstgenoemde regi-
ment van 1912-1917. Beeldhouwer: Walther Wolff. Architect: Gott-
hold Nestler.
*****
Foto rechts: Het monument voor de gevallenen uit de Eerste Wereldoorlog
in Weyer in de Eifel, geplaatst tegen de muur van de kerk boven op de
berg.
In een speciaal aangelegd parkje bij de evangelische kerk in Bõnninghardt
(Kreis Wesel, Noordrijn-Westfalen) staat het bijgaande monument voor de
gesneuvelde soldaten uit WO1. Het middendeel bevat in zandsteen de na-
men van hen die toen omgekomen zijn. Na de Tweede Wereldoorlog zijn
de losstaande panelen links en rechts van het middenstuk geplaatst met de
namen van de gevallen soldaten uit die oorlog. Het middenstuk van het mo-
nument is uit 1932. De panelen links en rechts zijn er in 1962 bijgezet.
De foto links laat het monument voor de gevallenen van de Eerste Wereld-
oorlog in een parkje in Schladen (Nedersaksen) zien, Het is later aange-
past om ook de gevallenen van Wereldoorlog II te herdenken.
De foto rechts toont het WO-I-monument in Wasserleben (Saksen-Anhalt)
dat later ook tevens aan de gevallenen van de Tweede Wereldoorlog is ge-
wijd. Achter dit monument zie we een monument ter herdenking van de
gesneuvelde soldaten in de Frans-Duitse oorlog van 1870-71.
Op de foto links zien we een monument ter herdenking van de Eerste Wereldoorlog in Wolfenbüttel in Nedersaksen. Het is ingebouwd in de muur van een kerkhof. Bij het kerkje van Wolfenbüttel-Linden bevindt zich een monument dat de gevallenen van dit stadsdeel herdenkt (foto rechts).
Hierboven de monumenten voor de gevallen soldaten in de Eerste en Tweede Wereldoorlog in Schleching, Marquartstein en Unterwössen, alledrie in Beieren.
Soms worden gesneuvelde soldaten niet herdacht met een traditioneel
monument of met een gedenkplaat maar met een gedenkboek met de
namen en een aantal belangrijke gegevens van de soldaten zoals hier in
de Sint Pancratius Kerk in Reit im Winkl in Beieren. Dit boek voor de
gesneuvelden in beide wereldoorlogen bevat  naast naam en gegevens
ook een foto van de soldaat en het ligt telkens opengeslagen op de betreffende datum.
Het monument links in een parkje nabij het klooster in het Beierse Ettal
herdenkt niet alleen de soldaten die gesneuvelde zijn in de Eerste Wereld-
oorlog maar ook die van WO Twee en de oorlogen tegen Pruisen van
1866 en Frankrijk van 1870-71. Het monument rechts in de Ettalerstraße
bij de Pfarrkirche St. Peter und Paul in het nabijgelegen Oberammergau
herdenkt daarentegen naast de soldaten gevallen in WO Eén ook de ge-
sneuvelden uit de eerdere oorlogen vanaf 1812. (foto's links, resp. direct
rechts).
In de Bedevaartskerk van het iets nnordelijker gelegen Wies worden de
soldaten uit WO Eén herdacht met een groot bord in de entree. Het gaat
hier om de soldaten van de voormalige gemeente Fronreiten, dat nu, even-
als Wies, tot de gemeente Steingaden behoort. Het bijzondere is dat op dit
bord niet alleen de namen van de gesneuvelde soldaten vermeld staan maar
ook van hen die uit de oorlog zijn teruggekeerd.


.terug naar begin van de pagina.–


 
Links naar mijn andere foto's van de sectie Buiten de Fronten:

Nederland

België

Frankrijk

Overige landen:

Denemarken, Finland, Groot-Britannië, Hongarije,
Italië, Oostenrijk, Slowakije, Zwitserland


                                                     

Links naar mijn andere foto's van de Eerste Wereldoorlog:

Het Westfront

Het Oostfront

Het Italiaanse Front

********************************************

 

terug naar de Inleiding Buiten de Fronten

terug naar de Inleiding WO 1

terug de homepage